صولاًُ می بایست دانست که در آیین اسلام، در هر موضوعی پروردگار حد اواسط را مراعات کرده و به آن دستور داده میباشد و لذا خیر افراط در آن چشم می شود و خیر تفریط و بهمین جهت، امت هم به امت میانه نامیده گردیده است. «و کذلک جعلناکم امّةَ وَسَطاً لتَکونوُا شُهَداءَ علَی النّاس؛ [۶۰]
یکی موضوعاتی که میاقتدار در آن حد اواسط را دید، انفاقات و صدقات میباشد؛ تشریفات ترحیم مشهد خدا بلندمرتبه اینگونه فرمان فرموده: خیر آن اندازه انفاق کن که به سرزنش و حسرت بنشینی و خیر دستهای خویش را به گردنبندی و هیچ انفاق ننمایی، بلکه اعتدال را پیشه خویش ساز. «و لا تجعل یدکَ مغلُولةً الی عُنقِکَ و لا تَبسطها تک تکَّ البَسطِ فَتَقعُدَ ملوُماً مَحسوراً.» [۶۱]
انگیزه نزول آیه آنطور که از امام درستگو (علیهالسّلام) نقل شده این بود که قابلیت و امکان نداشت کسی شرفیاب حضور پیغمبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) گردد و از وی چیزی درخواست کند و حضرت اورا رد سازد.
روزی زنی کودک خویش را نزد وی ارسال کرد و اعلام کرد: در صورتیکه آن حضرت فرمود: چیزی ندارم، بگو بلیز خویش را بده نوباوه نزد وی رفت، حضرت چیزی نداشت، آن نوباوه تی شرت اورا گرفت آیه فرود آمد که میانروی را ملاحظه کن. [۶۲]
۱۲ - صدقه مورد قبول
[دستکاری]
شکی وجود ندارد در اینکه در جهان، انفاقات روی اغراض شکل می گیرد؛ گاهی برای آوازه در بین عموم، وقتی، برای جبران کردن، و گاه برای متعددی هوادار، روزی بجهت کوبیدن رقیب، و ممکن میباشد برای علتهای دیگر جاری ساختن گیرد، اما بسیار هم چشم گردیده که برای رضای آفریدگار و بجهت دستور معبود با عظمت و حکیم و داناست. و نیز انفاقات گاهی از متاع حلال و هنگامی از حرام و گاه از محصول شبههناک شکل می گیرد.
به این ترتیب بایستی کوشید که صدقه و انفاقی که آناندازه ارزنده میباشد و دارنده خاصیت ها اکثری میباشد، با موانعی توام نگردد که مردود شناخته گردد و مقبول حضرت احدیت قرار نگیرد، بلکه تا بتواند می بایست با کوشش بسیار و توجه زیاد، آن را از جنس حلال تنظیم کرده، خالصانه برای علم آموزی خوشنودی خدای تعالی، در خفا و پنهانی، انفاق نموده تا فایده ها نام برده قسمت وی شود.
آفریدگار حالات فُسّاق را که ذکر مینماید اینگونه می فرماید: بگو (ای پیغمبر) شما با تمایل یا این که اکره انفاق نمایید، هیچ گاه از شما پذیرفته نخواهد شد؛ چون شما ملت فاسقی می باشید. «قل انفقوا طوعاً اَوْ کَرهاً لن یُتقَبَّلَ منکم اِنّکُم کُنتُم قوماً فاسقینَ.» [۶۳]
و یا این که درباره ریاکاران اینگونه می فرماید: و افرادی که اموال خویش را به دلیل خود نمایی و دیدن عموم انفاق مینمایند، و به خداوند و روز قیامت ایمان ندارند (آنها مستکبر و خودستا بوده) و کسی که شیطان دوست وی باشد (مسلّم از وی شغل پذیرفته نخواهد شد) پس شیطان بد هم نشینی میباشد. «و الذین ینفقونَ اموالَهُم رئاءَ النّاس و لا یؤمنونَ باللهِ و لا بالیومِ الآخرِو مَنْ یکُن الشَّیطانُ لَهُ قریناًُ فساءَ قریناً.» [۶۴]
و درخصوص منتگذارندگان اینگونه میفرماید: ای عده ای که ایمان دارید! صدقات خویش را با منت و آزار فسخ مسازید، مانند آنکه متاع خویش را بجهت دیدن عموم انفاق نماید. «یا این که ایّها الّذین آمنوا لاتُبطلوا صدَقاتِنادر بالمن و الاذی کَالَّذی یُنفِقُ کالاَه رئاء النّاس.» [۶۵]
و در مورد شرائط دیگر اینگونه می فرماید: ای گروندگان! از پاکیزههای آنچه استحصال کردهاید انفاق نمائید و از آنچه ما از برای شما از زمین میرویانیم و از پلید آن عزم انفاق نکنید، چنانچه که خودتان گیرنده آن نیستید، مگر آنکه از آن دیدهپوشی فرمائید، و بدانید که آفریدگار بینیاز نیکو میباشد. «یا این که ایها الذین آمنوا انفقوا اینجانب طیبات ما کسبتُم و ممّا اَخرجنا لکم مِنَ الارضِ و لا تیَمَّمُوا الْخبَیثَ منهُ تُنفقونَ و لستُم بآخذیهِ الا اَن تُغمضوا فیه و اعلموا انَّ الله بی نیازٌ حمیدٌ.» .[۶۶]
۱۳ - نحوههای پسندیده در صدقه از طریقه احادیث
[بازنویسی]
لحاظ به اینکه احادیث متمم آیهها قرآنی و مبین آنهاست، در هر باب و در هر مورد که قرآن وارداتی، احادیث هم تذکراتی داراست و بهمین جهت در مورد صدقات، شیوههای نیکوای را ذکر داشتهاند که بسیار مطلوب میباشد ملت مسلمان در انفاقاتشان آنهارا ملاحظه کرده و بکار مارک:
۱۳.۱ - حلال بودن
یکی اصحاب امام درست گو (علیهالسّلام) گوید: به آن حضرت پهنا کردم: اینجانب دو آیه از قرآن را آزمون کردم به سود نرسیدهام، حضرت فرمود: کدامند؟ گفتم: این آیه که آفریدگار فرموده: منرا بخوانید اینجانب دعای شمارا اجابت می کنم. ادعونی اَستَجِب لکم. [۶۷]
ما اورا می خوانیم اجابت را نمی بینیم! فرمود: آیا اینگونه میبینی که پروردگار خلف وعده مینماید؟ گفتم: خیر. فرمود: پس چه طور میباشد؟ گفتم: نمیدانم، فرمود: اینجانب تورا از آن خبر می دهم: هر کس آفریدگار را در آنچه به آن امر داده دستور پیروزی، سپس اورا از جهت و حوزه دعا بخواند، اجابت خواهد کرد. گفتم: جهت و منطقه دعا چیست؟ حضرت فرمود: ابتداء میکنی بنام خداوند، آنگاه اورا حمد می گویی و به بزرگی حافظه می کنی و نعمتهای اورا که بر تو ارزانی داشته خاطر می نمایی، آنگاه اورا شکر میکنی، آن گاه بر فرستاده و آل وی سلام میفرستی، آنگاه گناهان خویش را متذکر میشوی، پس اقرار به آن می نمایی. بعد از آن پرسید: آیه دیگر کدام میباشد؟ گفتم: گفتار معبود: «و ما انفقتُم اینجانب شیءٍ فهوَ یخلِفهُ؛ [۶۸] آنچه انفاق میکنید از چیزی پس آفریدگار آن را عوض می دهد.» و اینجانب انفاق میکنم و بدل آن را نمیبینم!
حضرت فرمود: آیا خلف وعده را در وی میبینی؟ گفتم: خیر فرمود: پس چه طور میباشد؟ گفتم: نمیدانم. حضرت فرمود: چنانچه یکی شما فرآورده حلالی را استخراج نماید و در خط مش خداوند انفاق کند، هیچ درهمی را انفاق نمینماید، مگر آنکه آفریدگار عوض آن را خواهد بخشید. «لو انّ احدکُمُ اکتسَبَ المالَ اینجانب حلّهِ و انفَقَ فی حقّهِ لَم یَنفق درهماً الا اخلف الله علیه.» [۶۹]
۱۳.۲ - انفاق فارغ از منت
از علی (علیهالسّلام) داستان گردیده: پردیس بر سه طائفه حرام باشد: اینجانبّان (منتگذار) قتّات (حرفچین)، مدمن الخمر (هر که از میل کردن شراب باکی ندارد یا این که آنکه دایم می خورد). «تحرمُ الجنّة علی ثلاثةٍ، علی المنّانِ، و علی القتّاتِ و علی مدمِنِ الخَمرِ.» [۷۰]
۱۳.۳ - پنهانی صدقه دادن
شکی وجود ندارد درینکه انفاق در پنهانی برای بشر، تندرستخیس میباشد تا آشکارا؛ چون آدمی بایستی خویش ساخته باشد که بتواند خویش را از ریاودورویی مراقبت نماید و از طرفی تصاحب کردن صدقه برای طرف نیز سهل و آسانخیس است، چون در انفاق آشکار، ممکن میباشد فرد حاجتمند شرمندگی بکشد.
و شاید بهمین جهت باشد که از فرستاده اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) گفته شده: چهار چیز از ثروتهای خوبی میباشد: کتمان حاجت، کتمان صدقه، کتمان مرض و کتمان مصیبت. «اربعة اینجانب کنوز البرِّ: کتمانُ الحاجة ِ و کتمانُ الصدقهِ و کتمان المرض، و کتمان المصیبةِ.» [۷۱]
و از امام درستگو (علیهالسّلام) آورده شده: آنچه را که آفریدگار بر تو واجب کرده، آشکار کردن آن خوب از نهفته نمودن آنست و آنچه مستحبی میباشد مخفی کردن آن از علنی کردن خوب میباشد و درصورتی که انسانی زکات مالش را بر گردنش حمل نماید و آشکارا تقسیم کند، این کار بسیار نیکوست. «تک تکّما فرضَ علیکَ فاعلانهُ افضل اینجانب اسراره و ما کان تطوعاً فاسرارهُ افضلُ اینجانب اعلانِهِ، و لو انّ رجلاً حمل زکات جنسِه علی عاتقیه فقسّمَها علانیةً، کان ذلک حسناً جمیلاً.» [۷۲]
۱۳.۴ - انفاق به قوم و قبیله
انفاق نسبت به خویشان و خویشاوندان، هم صدقه میباشد و هم لینک و پیوند خویشی، چنانکه از فرستاده معبود (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) ماجرا گردیده: صدقه بر مسکین صدقه میباشد و بر خویشاوند صدقه و صله میباشد. «الصدقة علی مسکینِ صدقةٌ، و هی علی ذی رحمٍ صدقةٌ وصلة.» [۷۳]
از حسین بن علی (علیهماالسّلام) قصه گردیده که: از فرستاده خداوند (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) شنیدم که فرمود: به هر که متکفل کارها آنان هستی، ابتداء کن؛ مادرت، پدرت، خواهرت و برادرت، بعد از آن پائینخیس آن گاه پائینخیس و فرموده: صدقهای وجود ندارد در حالتی که که قوم و قبیله محتاج باشد. «سمعتُ فرستاده الله (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) یقول: ابدَ بمن تعولُ امّکَ، و اباکَ، و اختَک، و اَخاکَ، ثمَّ اَدناکَ فاَدناکَ و قالَ: لا صدقةَ و ذو رحمٍ محتاجٌ.»
صولاًُ می بایست دانست که در آیین اسلام، در هر موضوعی پروردگار حد اواسط را مراعات کرده و به آن دستور داده میباشد و لذا خیر افراط در آن چشم می شود و خیر تفریط و بهمین جهت، امت هم به امت میانه نامیده گردیده است. «و کذلک جعلناکم امّةَ وَسَطاً لتَکونوُا شُهَداءَ علَی النّاس؛ [۶۰]
یکی موضوعاتی که میاقتدار در آن حد اواسط را دید، انفاقات و صدقات میباشد؛ تشریفات ترحیم مشهد خدا بلندمرتبه اینگونه فرمان فرموده: خیر آن اندازه انفاق کن که به سرزنش و حسرت بنشینی و خیر دستهای خویش را به گردنبندی و هیچ انفاق ننمایی، بلکه اعتدال را پیشه خویش ساز. «و لا تجعل یدکَ مغلُولةً الی عُنقِکَ و لا تَبسطها تک تکَّ البَسطِ فَتَقعُدَ ملوُماً مَحسوراً.» [۶۱]
انگیزه نزول آیه آنطور که از امام درستگو (علیهالسّلام) نقل شده این بود که قابلیت و امکان نداشت کسی شرفیاب حضور پیغمبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) گردد و از وی چیزی درخواست کند و حضرت اورا رد سازد.
روزی زنی کودک خویش را نزد وی ارسال کرد و اعلام کرد: در صورتیکه آن حضرت فرمود: چیزی ندارم، بگو بلیز خویش را بده نوباوه نزد وی رفت، حضرت چیزی نداشت، آن نوباوه تی شرت اورا گرفت آیه فرود آمد که میانروی را ملاحظه کن. [۶۲]
۱۲ - صدقه مورد قبول
[دستکاری]
شکی وجود ندارد در اینکه در جهان، انفاقات روی اغراض شکل می گیرد؛ گاهی برای آوازه در بین عموم، وقتی، برای جبران کردن، و گاه برای متعددی هوادار، روزی بجهت کوبیدن رقیب، و ممکن میباشد برای علتهای دیگر جاری ساختن گیرد، اما بسیار هم چشم گردیده که برای رضای آفریدگار و بجهت دستور معبود با عظمت و حکیم و داناست. و نیز انفاقات گاهی از متاع حلال و هنگامی از حرام و گاه از محصول شبههناک شکل می گیرد.
به این ترتیب بایستی کوشید که صدقه و انفاقی که آناندازه ارزنده میباشد و دارنده خاصیت ها اکثری میباشد، با موانعی توام نگردد که مردود شناخته گردد و مقبول حضرت احدیت قرار نگیرد، بلکه تا بتواند می بایست با کوشش بسیار و توجه زیاد، آن را از جنس حلال تنظیم کرده، خالصانه برای علم آموزی خوشنودی خدای تعالی، در خفا و پنهانی، انفاق نموده تا فایده ها نام برده قسمت وی شود.
آفریدگار حالات فُسّاق را که ذکر مینماید اینگونه می فرماید: بگو (ای پیغمبر) شما با تمایل یا این که اکره انفاق نمایید، هیچ گاه از شما پذیرفته نخواهد شد؛ چون شما ملت فاسقی می باشید. «قل انفقوا طوعاً اَوْ کَرهاً لن یُتقَبَّلَ منکم اِنّکُم کُنتُم قوماً فاسقینَ.» [۶۳]
و یا این که درباره ریاکاران اینگونه می فرماید: و افرادی که اموال خویش را به دلیل خود نمایی و دیدن عموم انفاق مینمایند، و به خداوند و روز قیامت ایمان ندارند (آنها مستکبر و خودستا بوده) و کسی که شیطان دوست وی باشد (مسلّم از وی شغل پذیرفته نخواهد شد) پس شیطان بد هم نشینی میباشد. «و الذین ینفقونَ اموالَهُم رئاءَ النّاس و لا یؤمنونَ باللهِ و لا بالیومِ الآخرِو مَنْ یکُن الشَّیطانُ لَهُ قریناًُ فساءَ قریناً.» [۶۴]
و درخصوص منتگذارندگان اینگونه میفرماید: ای عده ای که ایمان دارید! صدقات خویش را با منت و آزار فسخ مسازید، مانند آنکه متاع خویش را بجهت دیدن عموم انفاق نماید. «یا این که ایّها الّذین آمنوا لاتُبطلوا صدَقاتِنادر بالمن و الاذی کَالَّذی یُنفِقُ کالاَه رئاء النّاس.» [۶۵]
و در مورد شرائط دیگر اینگونه می فرماید: ای گروندگان! از پاکیزههای آنچه استحصال کردهاید انفاق نمائید و از آنچه ما از برای شما از زمین میرویانیم و از پلید آن عزم انفاق نکنید، چنانچه که خودتان گیرنده آن نیستید، مگر آنکه از آن دیدهپوشی فرمائید، و بدانید که آفریدگار بینیاز نیکو میباشد. «یا این که ایها الذین آمنوا انفقوا اینجانب طیبات ما کسبتُم و ممّا اَخرجنا لکم مِنَ الارضِ و لا تیَمَّمُوا الْخبَیثَ منهُ تُنفقونَ و لستُم بآخذیهِ الا اَن تُغمضوا فیه و اعلموا انَّ الله بی نیازٌ حمیدٌ.» .[۶۶]
۱۳ - نحوههای پسندیده در صدقه از طریقه احادیث
[بازنویسی]
لحاظ به اینکه احادیث متمم آیهها قرآنی و مبین آنهاست، در هر باب و در هر مورد که قرآن وارداتی، احادیث هم تذکراتی داراست و بهمین جهت در مورد صدقات، شیوههای نیکوای را ذکر داشتهاند که بسیار مطلوب میباشد ملت مسلمان در انفاقاتشان آنهارا ملاحظه کرده و بکار مارک:
۱۳.۱ - حلال بودن
یکی اصحاب امام درست گو (علیهالسّلام) گوید: به آن حضرت پهنا کردم: اینجانب دو آیه از قرآن را آزمون کردم به سود نرسیدهام، حضرت فرمود: کدامند؟ گفتم: این آیه که آفریدگار فرموده: منرا بخوانید اینجانب دعای شمارا اجابت می کنم. ادعونی اَستَجِب لکم. [۶۷]
ما اورا می خوانیم اجابت را نمی بینیم! فرمود: آیا اینگونه میبینی که پروردگار خلف وعده مینماید؟ گفتم: خیر. فرمود: پس چه طور میباشد؟ گفتم: نمیدانم، فرمود: اینجانب تورا از آن خبر می دهم: هر کس آفریدگار را در آنچه به آن امر داده دستور پیروزی، سپس اورا از جهت و حوزه دعا بخواند، اجابت خواهد کرد. گفتم: جهت و منطقه دعا چیست؟ حضرت فرمود: ابتداء میکنی بنام خداوند، آنگاه اورا حمد می گویی و به بزرگی حافظه می کنی و نعمتهای اورا که بر تو ارزانی داشته خاطر می نمایی، آنگاه اورا شکر میکنی، آن گاه بر فرستاده و آل وی سلام میفرستی، آنگاه گناهان خویش را متذکر میشوی، پس اقرار به آن می نمایی. بعد از آن پرسید: آیه دیگر کدام میباشد؟ گفتم: گفتار معبود: «و ما انفقتُم اینجانب شیءٍ فهوَ یخلِفهُ؛ [۶۸] آنچه انفاق میکنید از چیزی پس آفریدگار آن را عوض می دهد.» و اینجانب انفاق میکنم و بدل آن را نمیبینم!
حضرت فرمود: آیا خلف وعده را در وی میبینی؟ گفتم: خیر فرمود: پس چه طور میباشد؟ گفتم: نمیدانم. حضرت فرمود: چنانچه یکی شما فرآورده حلالی را استخراج نماید و در خط مش خداوند انفاق کند، هیچ درهمی را انفاق نمینماید، مگر آنکه آفریدگار عوض آن را خواهد بخشید. «لو انّ احدکُمُ اکتسَبَ المالَ اینجانب حلّهِ و انفَقَ فی حقّهِ لَم یَنفق درهماً الا اخلف الله علیه.» [۶۹]
۱۳.۲ - انفاق فارغ از منت
از علی (علیهالسّلام) داستان گردیده: پردیس بر سه طائفه حرام باشد: اینجانبّان (منتگذار) قتّات (حرفچین)، مدمن الخمر (هر که از میل کردن شراب باکی ندارد یا این که آنکه دایم می خورد). «تحرمُ الجنّة علی ثلاثةٍ، علی المنّانِ، و علی القتّاتِ و علی مدمِنِ الخَمرِ.» [۷۰]
۱۳.۳ - پنهانی صدقه دادن
شکی وجود ندارد درینکه انفاق در پنهانی برای بشر، تندرستخیس میباشد تا آشکارا؛ چون آدمی بایستی خویش ساخته باشد که بتواند خویش را از ریاودورویی مراقبت نماید و از طرفی تصاحب کردن صدقه برای طرف نیز سهل و آسانخیس است، چون در انفاق آشکار، ممکن میباشد فرد حاجتمند شرمندگی بکشد.
و شاید بهمین جهت باشد که از فرستاده اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) گفته شده: چهار چیز از ثروتهای خوبی میباشد: کتمان حاجت، کتمان صدقه، کتمان مرض و کتمان مصیبت. «اربعة اینجانب کنوز البرِّ: کتمانُ الحاجة ِ و کتمانُ الصدقهِ و کتمان المرض، و کتمان المصیبةِ.» [۷۱]
و از امام درستگو (علیهالسّلام) آورده شده: آنچه را که آفریدگار بر تو واجب کرده، آشکار کردن آن خوب از نهفته نمودن آنست و آنچه مستحبی میباشد مخفی کردن آن از علنی کردن خوب میباشد و درصورتی که انسانی زکات مالش را بر گردنش حمل نماید و آشکارا تقسیم کند، این کار بسیار نیکوست. «تک تکّما فرضَ علیکَ فاعلانهُ افضل اینجانب اسراره و ما کان تطوعاً فاسرارهُ افضلُ اینجانب اعلانِهِ، و لو انّ رجلاً حمل زکات جنسِه علی عاتقیه فقسّمَها علانیةً، کان ذلک حسناً جمیلاً.» [۷۲]
۱۳.۴ - انفاق به قوم و قبیله
انفاق نسبت به خویشان و خویشاوندان، هم صدقه میباشد و هم لینک و پیوند خویشی، چنانکه از فرستاده معبود (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) ماجرا گردیده: صدقه بر مسکین صدقه میباشد و بر خویشاوند صدقه و صله میباشد. «الصدقة علی مسکینِ صدقةٌ، و هی علی ذی رحمٍ صدقةٌ وصلة.» [۷۳]
از حسین بن علی (علیهماالسّلام) قصه گردیده که: از فرستاده خداوند (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) شنیدم که فرمود: به هر که متکفل کارها آنان هستی، ابتداء کن؛ مادرت، پدرت، خواهرت و برادرت، بعد از آن پائینخیس آن گاه پائینخیس و فرموده: صدقهای وجود ندارد در حالتی که که قوم و قبیله محتاج باشد. «سمعتُ فرستاده الله (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) یقول: ابدَ بمن تعولُ امّکَ، و اباکَ، و اختَک، و اَخاکَ، ثمَّ اَدناکَ فاَدناکَ و قالَ: لا صدقةَ و ذو رحمٍ محتاجٌ.»
خدمات صفر تا صد تشریفات ترحیم مشهد؛ از برنامهریزی تا پایان مراسم